گرفته آنها بجا مياورند تا جبر لازم آيد بلكه به عكس است چون خداوند ميدانست كه آنها به اختيار كفر و شرّ و معصيت ميكنند مشيت تعلق گرفت تا عقوبت آنها زيادتر و عذاب آنها سخت‌تر گردد سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ اعراف آيه 181 ( كذلك ) يعنى همان نحوى كه با مستهزءين برسل قبل از تو كرديم از مهلت دادن و واگذاردن و قساوت قلب و استدراج و غير اينها با قلوب مستهزءين به تو ميكنيم نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ همان كفار و مشركين هستند كه پيغمبر اكرم را استهزاء ميكردند و اذيت مينمودند . [ سوره الحجر ( 15 ) : آيه 13 ] لا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ( 13 ) اين مجرمين ايمان نمياورند برسول خود و حال آنكه بتحقيق گذشت بر آنها طريقه پيشينيان ( لا يُؤْمِنُونَ ) مراد مجرمين هستند كه كفّار و مشركين زمان حضرت رسالت است كه ايمان نياوردند ( به ) مرجع ضمير رسول است بنا بر آنچه ما احتمال داديم يا قرآن است بنا بر آنچه مفسرين گفتند و مفاد هر دو يكيست ، زيرا عدم ايمان برسول عدم ايمان به قرآن است و بالعكس چون قلوب آنها را را قساوت و عناد و عصبيت و تقليد آباء چنان سياه كرده كه ابدا تأثير در آنها ندارد ( وَ قَدْ خَلَتْ ) يعنى گذشت بر آنها قضاياى سابقين معناى خلا مضى است چنانچه در آيه شريفه وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ فاطر آيه 22 و قوله تعالى وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي احقاف آيه 16 يعنى مضت ( سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ) كه كفار و مشركين ازمنه سابقه نسبت بانبياء سلف كه خداوند آنها را بچه عذابهايى هلاك فرمود و مؤمنين به آنها را نجات مرحمت فرمود مثل قوم نوح هود صالح ابراهيم لوط شعيب موسى كه مكرر در مكرر در سور قرآنيه شرح آنها تذكر داده و بدانند كه سنة الهى تغيير پذير نيست چنانچه ميفرمايد : فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ